معتقدات مذهبى تشيّع تبديل شد و كلام و فقه تشيّع را در برابر بقيهء جماعت اسلامى بسط و توسعه داد . حتّى دانشمندى نظير فيليپ حتى ) Phillip Hitti ( دربارهء تراژدى كربلا اظهار نظر كرده و مىگويد : « تشيّع در روز دهم محرّم تولد يافت . » ( 84 ) اطلاعاتى را كه از مآخذ مختلف و معتبر به دست آورديم و در فوق نقل شدند همگى به كلى اين نظر را مردود مىشمارد . در عوض ، مطالعه دقيق مآخذ مختلف و مذاهب گوناگون اسلامى اين حقيقت را تائيد مىكند كه آئين تشيّع از زمان شخص پيامبر وجود داشته است و شهادت حسين ( ع ) تنها « مهر رسميت بر تشيّع زد . » ( 85 ) به همين منظور به تفصيل به ذكر سخنان در اعلام وفادارىها و اشعار رزمى ياران حسين ( ع ) قبل از شهادت پرداختيم كه در همه آن‌ها به وضوح ماهيّت تمايلات موجود غالب را قبل از وقوع تراژدى نشان داده است . در عين حال واقعيّت صحيح اين است كه تراژدى ، نقش بسيار عظيم و مهمى را در تحكيم هويّت تشيّع و نه در خلق و بوجود آوردن آن ، ايفا نمود . تقدير اين بود كه سرنوشت حسين ( ع ) مهمترين عامل در تبليغ و سرعت نسبتا سريع تشيّع را داشته باشد . بدون شك تراژدى كربلا عامل « اشتياق و علاقه شديد و احساسات عميق » را به تشيّع افزود و باعث گرديد كه روانشناسى انسانى بيش از هر چيز ديگر مورد توجه قرار گيرد . از اين رو ، مىتوان دريافت كه عامل « احساسات عميق » ويژگى تشيّع است . نتايج فورى تراژدى كربلا ، سه هزار نفر از توّابون ( توبه‌كنندگان ) را بوجود آورد كه خود را به دامن مرگ انداختند و اين عمل را راهى براى توبه خود به خاطر عدم توانايى به انجام وظائف و تعهدات خويش نسبت به نواده پيامبر دانستند . اين ماجرا زمينه مناسبى براى مختار بوجود آورد و او را قادر ساخت تا نهضت خود را شروع كند . اين موضوع شعار مؤثرى براى عباسيان در جهت سقوط نظام اموى مهيّا كرد و سرانجام نام و ياد حسين ( ع ) جزء لايتجزاى اخلاق و حميّت مذهبى تشيّع گرديد . ( 86 ) در اينجا مختصرا دربارهء صحت مدارك كربلا اظهار نظر مىكنيم . مأخذ عمدهء خبر از تراژدى كربلا ، ابو مخنف لوط بن يحيى ( متوفى 157 / 774 ) است . وى اولين كسى است كه خبر جامعى از كربلا ارائه داد . نام اين اثر مقتل الحسين است و همه كتاب‌شناسان بالاتفاق آن را در ميان فهرست آثار بىشمار ابو مخنف ذكر